چرا اسکرول‌کردن اعتیادآور است؟

شبکه‌های اجتماعی برای معتاد‌کردن ما طراحی شده‌اند تا چشمانمان ۲۴ ساعت شبانه‌روز به صفحه خیره شود و سود کلانی به این پلتفرم‌ها اضافه شود. به همین‌ خاطر هم توسعه‌دهنده‌ها ابزارهای اعتیاد‌آوری همچون لایک، کامنت و نوتیفیکیشن را در شبکه‌های اجتماعی می‌گنجانند. اسکرول بی‌پایان (The infinite scroll) یکی دیگر از این ابزارهاست. اما چرا اسکرول‌کردن اعتیادآور است؟ با الفدالپ همراه باشید تا به بررسی این موضوع بپردازیم.

بوروس فردریک اسکینر (Burrhus Frederic)، روان‌شناس معروف و بنیان‌گذار «شرطی‌سازی عامل» است، یکی از تأثیرگذارترین مفاهیم در روان‌شناسی رفتاری. در این مفهوم، رفتارها یا تقویت می‌شوند یا از طریق مجازات، تضعیف می‌شوند. اساساً به همین دلیل است که دکمۀ لایک تا این اندازه کارآمد است.‎

توییت یا عکسی را در نظر بگیرید که به اشتراک می‌گذارید و لایک‌های زیادی دریافت می‌کند. این لایک‌ها به سه تقویت‌کنندۀ توجه، تأیید و علاقۀ دیگران تبدیل می‌شوند. درنتیجه چه اتفاقی می‌افتد؟ ما بیشتر پست می‌کنیم تا به تعداد لایک‌های پست قبلی خود برسیم. به عبارت دیگر، تقویت لایک، رفتار پست‌کردن را نیز تقویت می‌کند.

برنامۀ تقویت‌کنندۀ نسبی متغیر

اسکینر برنامه‌های تقویتی مختلفی را آماده کرده که الگوهای قابل پیش‌بینی یا تصادفی مرتبط با تقویت رفتاری را مشخص می‌کنند. یکی از این برنامه‌ها، تقویت‌کنندۀ نسبی متغیر است که در آن تقویت به‌شکل متناوب، اما در بازه‌های زمانی مختلف، اتفاق می‌افتد. اسکینر در برنامه‌های خود دریافت که تقویت‌کنندۀ نسبی متغیر بهترین برنامه برای حفظ رفتار است و توقف آن دشوار.

به عبارت دیگر، اعتیادآور است. زمانی که براساس برنامۀ نسبی متغیر، رفتارمان را تقویت می‌کنیم، مطمئن نیستیم که این رفتار تقویت خواهد شد یا خیر. تنها می‌دانیم که احتمال تقویت آن وجود دارد. به همین دلیل هم مرتباً آن را تکرار می‌کنیم.

یک مثال بزنیم: تصور کنید یک بازی ویدئویی وجود دارد که هر دفعه آن را بازی می‌کنید، پیروز می‌شوید. ممکن است در ابتدا جذاب باشد، اما با گذر زمان خسته‌کننده می‌شود. حال اگر این بازی براساس برنامۀ نسبی متغیر باشد چه؟ اگر چندین بار بازی کنید و فقط دفعات کمی برنده شوید چه؟ در این صورت بازی هیجان‌انگیز می‌شود و ما برای برنده‌شدن، بارها و بارها به بازی برمی‌گردیم. همین دلیل اعتیاد‌آور‌بودن اسکرول است.

ماشین قماری در جیب ما

تریستان هریس (Tristan Harris)، اخلاق‌شناس سابق گوگل و از بنیان‌گذاران مرکز فناوری انسانی، در‌این‌باره می‌گوید:

این حقیقتی ناگوار است که امروزه چندین میلیارد نفر ماشین قماری در جیبشان دارند. زمانی که گوشی را از جیبمان بیرون می‌آوریم، مشغول بازی با یک ماشین قمار هستیم تا ببینیم چه اعلان‌ها و پیام‌هایی دریافت کرده‌ایم. هنگامی که در Feed اینستاگرام می‌چرخیم، داریم با یک ماشین قمار بازی می‌کنیم تا ببینیم عکس بعدی که برای ما نمایش داده می‌شود، چیست.

اسکرول‌کردن در شبکه‌های اجتماعی نیز مانند ماشین قمار به‌شکل متناوب از طریق برنامۀ نسبی متغیر تقویت می‌شود. یک بار ممکن است با اسکرول‌کردن عکس دوستانمان را ببینیم، یک بار توییتی از سلبریتی مورد علاقه‌مان و یک بار ویدئویی از یوتیوبر محبوبمان. هریس می‌گوید:

برای آنکه این اعتیاد به حداکثر برسد، کافی است تا توسعه‌دهندگان، به ازای رفتارهای کاربر، متغیری از جنس پاداش در نظر بگیرند.

اسکرول‌کردن و لمس صفحه، برخلاف کار با ماشین قمار، بسیار آسان‌تر است و همین موضوع اعتیاد را تشدید می‌کند.

در آخر

اسکرول ابزار طراحی‌شدۀ اعتیاد‌آوری است که دسترسی آسان و برنامۀ تقویت‌کنندۀ نسبی متغیر، آن را خطرناک‌تر کرده است تا همواره سرمان در گوشی باشد و دائماً به چک‌کردن مشغول باشیم. درک این موضوع می‌تواند چرخۀ این عادت کذایی و اعتیادآور را بشکند و ما را از این مخمصۀ عصر اینترنت نجات دهد.