آیا استفاده از فیلترشکن جرم است؟

مگر می‌شود ایرانی باشیم و روی گوشی یا لپ‌تاپمان حداقل یک فیلترشکن نصب نباشد. استفاده از فیلترشکن، به دو دلیل اصلی که در ادامۀ این بلاگ‌پست به آن اشاره می‌کنیم، امری رایج و عادی است. اما تا‌به‌حال از خودتان پرسیده‌اید که آیا نصب، فروش و یا استفاده از وی‌پی‌ان جرم محسوب می‌شود و پیگرد قانونی دارد؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها ابتدا به قانون، سپس به حقوق‌دانان و کارشناسان و در آخر به مجریان قانون مراجعه خواهیم کرد.

فیلترشکن یا وی‌پی‌ان چیست؟

فیلترشکن (Internet censorship circumvention) یا در اصطلاح عامه وی‌پی‌ان (VPN) (Virtual Private Network) در لغت به‌معنی دورزدن سانسور اینترنت است. فیلترشکن روش‌ و ابزاری ا‌ست که برای عبور از فیلترینگ دولتی و یا دورزدن سد تحریم اینترنتی استفاده می‌شود. بله، فیلترینگ دولتی و یا تحریم اینترنتی دو دلیل اصلی استفادۀ بیشتر افراد از فیلترشکن هستند. هرچند کلمۀ فیلترشکن نیز معنی درستی برای نرم‌افزارهای عبور از سد فیلترینگ نیست؛ زیرا از این نرم‌افزارها به‌منظور رمزنگاری (مثل پروتکل‌های SSL) یا ایجاد شبکه‌های خصوصی (مانند VPN) نیز استفاده می‌شود و استفاده از آن‌ها در این موارد تخصصی، به‌خودی‌خود (فی‌نفسه) مجرمانه نیست.

نظر قانون دربارۀ استفاده از فیلترشکن چیست؟

طبق مادۀ ۱ قانون جرائم رایانه‌ای، هرکس به‌صورت غیرمجاز به داده‌ها یا سیستم‌های رایانه‌‎ای یا مخابراتی که به‌وسیلۀ تدابیر امنیتی حفاظت شده‌اند، دسترسی یابد، به حبس از ۹۱ روز تا یک سال یا جزای نقدی از ۵ تا ۲۰ میلیون ریال، یا هر دو، محکوم خواهد شد. همچنین، در مادۀ ۲۱ قانون جرائم رایانه‌ای آمده است:

ارائه‌دهندگان خدمات دسترسی موظف‌اند طبق ضوابط فنی و فهرست مقرر از سوی کارگروه (کمیته) تعیین مصادیق موضوع ماده ذیل محتوای مجرمانه، که در چهارچوب قانون تنظیم شده است، اعم از محتوای ناشی از جرائم رایانه‌ای و محتوایی که برای ارتکاب جرائم رایانه‌ای به کار می‌رود را پالایش (فیلتر) کنند. درصورتی‌که عمداً از پالایش (فیلتر) محتوای مجرمانه خودداری کنند، منحل خواهند شد و چنانچه از روی بی‌احتیاطی و بی‌مبالاتی زمینۀ دسترسی به محتوای غیرقانونی را فراهم آورند، در مرتبۀ نخسـت به جزای نقـدی از ۲۰ تا ۱۰۰ میلیون ریال و در مرتبۀ دوم به جزای نقدی از ۱۰۰میلیون ریال تا یک میلیارد ریال، و در مرتبۀ سوم به یک تا سه سال تعطیلی موقت محکوم خواهند شد.

حقوق‌دانان دربارۀ قانون استفاده از فیلترشکن چه تفسیری دارند؟

به گفتۀ برخی حقوق‌دانان، در مادۀ ۱، هدف قانون‌گذار حمایت از داده‌ها و سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی متعلق به اشخاص حقیقی و حقوقی در مقابل هکرهاست و مسئلۀ فیلترینگ مطرح نیست؛ اما مادۀ ۲۱ نیز مربوط به افرادی است که مطالب درخور فیلترشدن را تهیه می‌کنند، نه افرادی که این مطالب را به هر روشی می‌بینند یا از آن‌ها استفاده می‌کنند.

بعضی از مسئولان معتقدند که استفاده از فیلترشکن عنوان جزایی داشته و قابل تعقیب و پیگیری است. رضا تقی‌پور، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در سال ۱۳۹۰ طی مصاحبه‌ای با خبرنگار فارس، در پاسخ به این پرسش فارس که آیا استفاده از VPN جرم است یا خیر، گفت:‌

استفاده از فیلترشکن براساس قانون جرائم رایانه‌ای تخلف و جرم است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود درخصوص استفاده از VPN گفت:

هر کشور برای استفاده از اینترنت مقررات مخصوص به خود را دارد و در کشور ما استفاده از VPN برابر قانون ممنوع است.

اما سایر حقوق‌دانان نیز معتقدند نص صریحی مبنی بر اینکه استفاده از فیلترشکن و ورود به شبکه‌های اجتماعی فیلترشده مجازات دارد، وجود ندارد و در هیچ‌یک از قوانین، موضوع ورود به سایت‌ها یا عضویت در آن‌ها جرم تلقی نشده و برای آن مجازاتی پیش‌بینی نشده است.

آیا استفاده از فیلترشکن و وی‌پی‌ان جرم است و پیگرد قانونی دارد؟

با توجه به حضور دولت‌مردان و مسئولان در شبکه‌های فیلترشده همچون توییتر و یا استفادۀ نهادهای رسمی کشور همچون صداوسیما به‌منظور اطلاع‌رسانی از طریق تلگرام، نمی‌توان به پاسخ صریحی در این خصوص رسید؛ اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که فروش فیلترشکن جرم محسوب می‌شود و پیگرد قانونی دارد. درنهایت یاد یک بیت شعر که در یکی از اپیزودهای رادیو چهرازی خوانده شد، می‌افتیم:

من گنگ خواب دیده و عالم تمام کر    من عاجزم ز گفتن و خلق از شنیدنش

امروز که این بلاگ‌پست را می‌نویسیم توییتر، تلگرام، یوتیوب و… دچار فیلترینگ دولتی شده‌اند و مابقی را هم به بهانۀ تحریم برایمان فیلتر کرده‌اند؛ اما امیدواریم فردا که این بلاگ‌پست را می‌خوانید فیلترینگ را برداشته باشند یا از ما رفع تحریم شده باشد.