تولید آثار مستند درباره مبارزان انقلاب و به خصوص مردانی که از طبقات متوسط و پایین جامعه برخاستند و در صدد عدالتخواهی و مبارزه با رژیم پهلوی بودند، یکی از موضوعاتی است که در سالهای اخیر برای مستندسازان ایرانی جذاب بوده.
جذابیت دراماتیک چنین چهرههایی به این موضوع برمیگردد که ایشان از ابتدا عضو گروه مبارزان انقلابی نبوده و برخی از آنها حتی دغدغه سیاسی جدی هم نداشتهاند؛ بلکه در مسیر مبارزات، با شنیدن دعوت امام خمینی (ره) و به مرور با این جریان همراه شدهاند.
طیب حاج رضایی یکی از مشهورترین چهرههای این گروه محسوب میشود؛ اما افراد دیگری هم در مسیر به پیروزی رسیدن انقلاب اسلامی ایران، با این جریان همراه شدهاند، از جمله حاج مهدی عراقی.
مستند «یکه سوار» به دنبال واکاوی شخصیت و مبارزات این چهره متفاوت انقلاب است که از عضویت در گروه فداییان اسلام و پایهگذاری حزب موتلفه اسلامی گرفته تا مسئولیت زندان قصر و ریاست شورای مرکزی بنیاد مستضعفان، در جریان پیروزی انقلاب اسلامی نقش موثری بر عهده داشته است.
«یکه سوار» مستندی گفتگو محور است که بخش اعظم ساختارش را مصاحبههای گوناگون تشکیل دادهاند. در این مورد، «یکه سوار» تلاش و پشتکار قابل توجه عواملش را بازنمایی میکند که به نظر میرسد ساعتها مصاحبه را با پیگیری و زحمت فراوان ضبط کردهاند تا کارگردان بتواند از دل آنها به روایت مد نظر خودش دست یابد.
گفتگوها و مصاحبهشوندگان این مستند آنقدر گویا و در خدمت روایت هستند که فقط میتوانیم روش کار تیم سازنده «یکه سوار» را به کار مستندسازی تشبیه کنیم که از دل صخره، سردیس مورد نظرش را، با تراشیدن بخشهای اضافی، استخراج میکند. به نظر میرسد که سازندگان «یکهسوار» نیز، به شیوهای مشابه، ابتدا توده عظیمی از مصاحبههای گوناگون با افراد مختلف را ضبط کردهاند و سپس از دل آنها روایت را به نحوی سر و شکل دادهاند که نگاه فیلسماز را هم منعکس کند.
مجموعه کامل گفتگوهای ضبط شده، از همسر، فرزند و دوستان نزدیک مهدی عراقی گرفته تا بهروز افخمی به عنوان فیلمسازی که روزی فکر ساختن فیلم درباره این شخصیت از ذهنش گذشته و مردی که در سالهای دور برای عراقی کار میکرده، گستردگی نگاه فیلمساز و تلاشش برای ارائه یک بازنمایی منصفانه و جامع از زوایای مختلف شخصیت مورد نظرش را نشان میدهد.
در کنار مصاحبهها، دو عنصر دیگر نیز روایت «یکه سوار» را شکل میدهند که عبارتند از تصاویر و صداها. در مورد جمعآوری عکسها، فیلمساز تمام تلاشش را به خرج داده و مجموعه نسبتا کاملی از تصاویر موجود را جمعآوری کرده است؛ با این حال، نظر به شخصیت خاص و جایگاه نسبتا متفاوت حاج مهدی عراقی، کمتر عکس جداگانهای از او وجود داشته و لذا تنوع زیادی در آنها به چشم نمیخورد.
در واقع، تمام عکسهایی که در اختیار مستند بوده، تقریبا به مجموعه عکسهای امام خمینی (ره) و آلبومهای خانوادگی محدود میشود. با این حال، استفاده فیلمساز از فرم ارائه این عکسها میتوانست بهتر باشد و گنجاندن آنها به شکل میانبرنامه در بین مصاحبهها، آن هم با موسیقی زورخانهای، انتخاب چندان مناسبی به نظر نمیرسد؛ چرا که صرفا بر یک جنبه از شخصیت این چهره انقلابی مرتبط است و با فرم کلی اثر همگرایی چندانی ندارد.
از سوی دیگر، صداهای موجود از حاج مهدی عراقی، ابزار مناسبی است که به درستی در اختیار مستندساز قرار گرفته و او هم به خوبی آنها را مورد استفاده قرار میدهد؛ با این حال، تاکید تبلیغاتی بیش از حد «یکه سوار» و مباهات زیادش بر پخش این صداها برای اولین بار، توقع زیادی در مخاطب ایجاد میکند و این در حالی است که واقعا نسبت صداها به حجم کل اثر و تاثیر آنها در روایت، به اندازهای که در ابتدای هر قسمت بر آن تاکید میشود، تعیین کننده نیست.
در ابتدای کار، به نظر میرسد که قرار است با مستندی شبیه به «روایت رهبری» مواجه شویم که اساسا بر مبنای دادههای تازهای که در اختیار فیلمساز قرار گرفته، تولید شده است؛ اما به مرور مشخص میشود که متن صداهای وعده داده شده قبلا به چاپ رسیده و تنها بخشی از آنها برای نخستین بار منتشر میشود که آن هم در مقایسه با محتوای فربه مصاحبهها، چندان شگفتانگیز و دندانگیر نیست.
کارگردان «یکه سوار» ساختار اثر خود را بر مبنای تهیهکننده تلویزیونی آن طراحی کرده و ترجیح داده این مستند بیشتر خصلتهای تلویزیونی داشته باشد تا سینمایی. البته در این مورد میتوانیم به انتخاب مستندساز احترام بگذاریم، اما به نظر میرسد که «یکه سوار» اگر به جای چهار قسمت حدودا ۴۰ دقیقهای در قالب یک مستند سینمایی بلند و ۹۰ دقیقهای تولید میشد که همزمان خصلتهای فرمی و سینمایی پرررنگتری را نیز همراه داشت، شاید میتوانست در حد و اندازههای آثاری همچون «ترور سرچشمه» و «پدر طالقانی» ظاهر شود.
با این حال، روایت سرپا و خوشریتم «یکه سوار» از مهمترین نقاط عطف این مستند است؛ بالاخص قسمت اول که با دقتی امیدوارکننده و هدفمند، به صورت یک مقدمه اثرگذار و پرکشش طراحی شده و در حالی که وقت خود را با اطلاعات بیوگرافی غیرضروری هدر نمیدهد، جوری دست مخاطب را گرفته و به سراغ اصل مطلب میبرد که بیننده به تماشای اپیزودهای بعدی ترغیب میشود.
روایت «یکه سوار» در قسمتهای بعدی، در عین حال که موفق میشود خصلتهای منحصربهفرد خود مخصوصا ریتم و تدوین مناسب مصاحبهها را حفظ کند، اما مسیر افول را در پیش میگیرد و در چند مورد گلوگاههای زندگی شخصیت حاج مهدی عراقی را پرداخت نشده رها میکند.
دوران حدودا سیزده ساله زندانی بودن عراقی در زمان پهلوی و نیز آزاد شدن این شخصیت سیاسی با کمترین جزئیات ممکن مطرح میگردد و حتی شرح مقوله شهادت که قاعدتا باید در چنین مستندی مفصل برگزار شود، در بخش پایانی قسمت چهارم مورد اشاره قرار میگیرد؛ در حالی که فیلمساز حتی تلاش شایستهای هم برای پاسخ دادن به ابهامات در این باره از خود نشان نمیدهد.
نوشته نقد مستند یکه سوار ساخته عبدالرضا نعمت الهی – اصرار به فرمت تلویزیون اولین بار در نقد و معرفی فیلم و سریال. پدیدار شد.
mag.filmgardi 