حدود یک دهه است که فیلمهای مستند در ایران بیشتر از قبل جدی گرفته میشوند و اخیرا معرفی مستند «در جستجوی فریده» به عنوان نماینده کشورمان در اسکار، باعث شد توجهها به آثار مستند حسابی جلب شود.
با این حال، مستندسازی در ایران سابقه زیادی دارد و در دهههای گذشته هم مستندسازان، با کمترین بودجه و درآمد ممکن و بدون اینکه حتی شهرت و اقبال عمومی فیلمسازان داستانی را همراه خود ببینند، خالصانه مشغول تلاش برای بازنمایی واقعیت در قاب تصویر بودهاند.
در این مطلب به مرور زندگی و کارنامه برخی از مهمترین مستندسازان ایرانی میپردازیم که کمتر در فضاهای عمومی از ایشان سخن گفته شده است.
فرهاد ورهرام – مستندسازی با دغدغه وطن
فرهاد ورهرام، مستندساز پیشکسوت ایران و متولد سال ۱۳۲۷ در بروجرد است. او در رشتههای فیلمبرداری و کارگردانی تحصیل کرده و بیراه نخواهد بود اگر لقب «مرد همه فن حریف عرصه مستند» را در موردش به کار ببریم؛ چرا که ورهرام، با توجه به شرایط آماتورگونه دوران جوانیاش و محدودیت همیشگی بودجه در عرصه مستند، مجبور بوده در کسوتهای مختلفی از جمله فیلمبردار، نویسنده، محقق، عکاس، تهیهکننده، کارگردان و حتی بازیگر، شخصا وارد عمل شود.
ورهرام فعالیت هنری خود را از سال ۱۳۵۲ آغاز کرده و تا کنون موفق به کسب افتخارات مختلفی از جمله تندیس بهترین مستند جشنواره فیلم شهر برای مستند «گذر شهر بر آب» و تندیس حافظ بهترین مستند برای «خلوت جنگل» شده است.
فرهاد ورهرام که بخشی از تحصیلاتش را در رشته فیلمبرداری گذرانده، در چند دوره نیز مسئولیت واحد فیلم و عکس سازمانهایی مانند موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، موسسه پژوهشهای دهقانی و روستایی ایران و مرکز تحقیقات روستایی و اقتصاد کشاورزی را بر عهده داشته است.
فرشاد فدائیان – لبه باریک مستند و درام
فرشاد فدائیان، فیلمساز باسابقه و دانش آموخته فلسفه متولد ۱۳۲۶ است که کارش را از عکاسی آغاز کرد و از سال ۶۷ به طور جدی به حوزه مستندسازی وارد شد. او فقط مستندساز نیست، بلکه در عرصه فیلمهای داستانی هم کارنامه پرباری دارد و بیش از ۲۰ اثر مختلف، اعم از کوتاه و بلند، را کارگردانی کرده که عنصر تجربی بودن و خصایص هنری در اکثر آنها پررنگ است.
فرشاد فدائیان مهمترین آثار مستندش را در بازه بین سالهای ۶۷ تا ۷۷ ساخته و در مجموع حدود ۸۰ مستند مختلف را در کارنامه دارد. «یموت، یک خانه یک ایل» از مستندهای مهم فدائیان است که تندیس زرین و دیپلم افتخار بهترین فیلم از هفدهمین جشنواره بینالمللی فیلم تهران را برایش به ارمغان آورده. این مستند به تاریخچه منطقهای به نام یمودلی میپردازد که حدود شصت سال قبل با کوچ دو برادر ترکمن به این منطقه، آباد شده و امروزه از نسل آنها ایلی به وجود آمده است.
نکته مهم در مورد آثار مستند فدائیان، خصیصه سوبژکتیو و لحن کارگردانی خاص اوست که عبور واقعیت از دریچه ذهن مستندساز در آنها نقش پررنگی دارد. او اعتقادی به خطکشی روشن و مشخص بین مستند و داستانی ندارد و از آنجایی که به واقعیت فینفسه معتقد نیست، سعی میکند سوژههایش را که مبنایشان در واقعیت است، با پرداخت ذهنی هنرمندمحور بازنمایی کند.
نادر طالب زاده – چهره موثر فرهنگی
یکی از مشهورترین چهرههای مستندسازی در تاریخ ایران، بیتردید، نادر طالبزاده، متولد ۱۳۳۲ در تهران، است که نقش مهمی در آموزش مستندسازی و شکوفایی این رشته در دهه هفتاد ایفا کرده. علاوه بر این، نام نادر طالبزاده بخاطر تلاشهایش در زمینه بنیانگذاری جشنواره مردمی فیلم عمار و تاسیس شبکه افق نیز در تاریخ رسانههای ایران بعد از انقلاب ماندگار شده.
او که تحصیلات خود را در دانشگاههای معتبر راندولف میکن و کلمبیا در رشتههای ادبیات انگلیسی و کارگردانی سینما سپری کرده، از سال ۵۹ با مستندسازی در صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران کارش را رسما آغاز کرد و تاکنون در نقشهای مختلفی از جمله تهیهکننده، مجری، روزنامهنگار و کارگردان آثار مستند و داستانی ظاهر شده است. او مواردی مانند تدریس در مرکز اسلامی آموزش فیلمسازی، مدیریت مرکز تحقیقات و مطالعات سینمایی، معاونت سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد و دبیری در جنشواره فیلم عمار و کنفرانس بینالمللی افق نو را هم در کارنامه دارد.
علایق طالبزاده در مستندسازی عموما حول دو محور ادیان و سیاست میچرخد؛ به طوری که تقریبا تمامی آثارش یا موضوعی دینی دارند و یا مسئلهای مهم در عرصه سیاست جهانی، با تمرکز بر امپریالیسم آمریکا، را پیگیری میکنند. «ایالات متحده؛ شمارش معکوس» یکی از مهمترین آثار طالبزاده محسوب میشود که به نقد سیاستهای دولتمردان آمریکایی، وضع فعلی این کشور، تنزل سیاستهای رایج آمریکا، نظرات مردم، منتقدان و کارشناسان درباره سیاستهای آمریکا و نسبت این سیاستها با جمهوری اسلامی ایران اختصاص دارد.
مصطفی رزاق کریمی – پایدار و ثابت قدم
مصطفی رزاق کریمی، نویسنده، کارگردان، پژوهشگر و گوینده تبریزی است که در رشته معماری از کشور اتریش فارغالتحصیل شده. او که متولد ۱۳۴۱ است، از سال ۱۳۵۳ فعالیتش را با ساخت فیمهای کوتاه و مستند آغاز کرد و از سال ۱۳۷۰ با بازگشت به ایران فعالیتهایش را به نحو جدیتری پیگرفت. رزاق کریمی در عرصه داستانی هم فعال بوده و در این عرصه فیلم مهم «حس پنهان» را در سال ۱۳۸۵ساخته است.
مهمترین مستند کارنامه رزاق کریمی «خاطراتی برای تمام فصول» نام دارد که که به موضوع اعزام مجروحان شیمیایی جنگ تحمیلی به کشور اتریش برای درمان میپردازد. این مستند بخاطر تصاویر ناب و کمتر دیده شدهاش، بسیار مورد توجه قرار گرفت، تا اینکه رزاق کریمی پس از ۲۰ سال دوباره به سراغ بازماندگان مستند قبلی رفت و اپیزود جدیدی از مستند مهمش را ساخت.
ارد عطارپور – تاریخ باستانی ایران به رویات مستند
ارد عطارپور، متولد ۱۳۴۱، مستندسازی با ذهن پخته و دغدغههای مشخص است که فعالیت هنری خود را از سال ۶۷ آغاز کرده و تا کنون در مقام کارگردان و تهیهکننده آثار ماندگاری را برای سینمای مستند ایران به ارمغان آورده است. عطارپور که به وضوح دل در گرو ایران باستان و تاریخ و هویت ملی دارد، در مقام تهیهکننده، تاثیر مهم و انکارناپذیری در مستندسازی سالهای اخیر ایران داشته و آثاری مانند «غزلهایی از تاریخ»، «گنجهای پنهان»، «تاریخ تجارت» و «بیست شب» را تهیه کرده که برای دو مستند اخیر، جوایز مختلفی را به دست آورده است.
او که دانش آموخته اقتصاد از دانشگاه شهید بهشتی و فارغ التحصیل سینما از مرکز آموزش اسلامی فیلمسازی (باغ فردوس) است، در کارگردانی هم بسیار موفق ظاهر شده و آثاری مانند «تصویر گمشده»، «عاشورا در ابیانه»، «در آفتاب شمس» و «طب حاشیه» را کارگردانی کرده است.
اما مهمترین اثر مستند عطارپور بیتردید «پرسپولیس – شیکاگو» نام دارد که برنده جایزه بهترین کارگردانی مستند نیمه بلند در دهمین جشن سینمای مستند ایران شده است. این مستند تاریخی خاص درباره آثار باستانی تخت جمشید است که در دورهای از تاریخ، به بهانه مرمت و تحقیق، به آمریکا و موسسه شرق شناسی شیکاگو رفته، اما بازگشتشان به میهن با مشکلاتی همراه شده است.
مهرداد اسکویی – کلکسیون افتخارات
بازیگر، نویسنده، گوینده، مستندساز، تهیهکننده، کارگردان، پژوهشگر و عکاس متولد ۱۳۴۸، با اینکه فارغالتحصیل کارگردانی از دانشگاه هنر است، اما مردی همه فن حریف و کارکشته به شمار میرود که افتخارات داخلی و بینالمللیاش به معنای واقعی کلمه حیرتانگیز است.
مهرداد اسکویی که در سال ۲۰۱۰ از سوی نهاد فرهنگی پرنس کلاوس هلند به عنوان چهره فرهنگی سال انتخاب شده و در جشنواره تروفالس آمریکا در سال ۲۰۱۶ بهترین مستندساز سال لقب گرفته، تاکنون در بیش از صدوسی جشنواره داخلی و خارجی به عنوان داور حضور یافته و سالهاست که در مقام سفیر فرهنگی بخش انسان دوستانه سازمان ملل فعالیت میکند.
اسکویی که چند جلد کتاب هم با موضوع هنر تالیف کرده و بیش از بیست اثر کوتاه و مستند را کارگردانی کرده است، تا کنون حدود هفتاد نامزدی و جایزه را در جشنوارهها و رویدادهای مختلف به نام خودش ثبت کرده و از پرافتخارترین مستندسازان تاریخ است.
ابراهیم مختاری – مسئله تولید ملی و معیشت
ابراهیم مختاری، مستندساز باسابقه و نامدار ایرانی که تحصیلات خود را در دانشگاه معتبر پاریس هشت و مدرسه عالی تلویزیون و سینما پشت سر گذاشته، به نسبت سن و سالش خیلی دیر وارد عرصه مستندسازی شده؛ با این حال، امروز و پس از حدود سه دهه فعالیت، مستندهای مهمی از او به یادگار مانده.
مختاری که در «شطرنج باد» محمدرضا اصلانی به عنوان دستار کارگردان حضور داشته، در عرصه سینمای داستانی هم فعال است و معمولا فیلمهایی با رویکرد هنر و تجربه میسازد. او دو فیلم «طوبی» و «زینت» را ساخته که دومی در بخش هفته منتقدان جشنواره کن ۱۹۹۴ به نمایش درآمده است. اخیرا هم «برگ جان» به کارگردانی او و با بازی چهرههایی همچون مهدی احمدی و سعید پورصمیمی، در شبکه نمایش خانگی توزیع شده و جوایز مختلفی را هم در جشنوارههای مختلف خارجی از آن خود کرده است.
یکی از مهمترین مستندهای مختاری «مکرمه: خاطرات و رویاها» نام دارد؛ فیلمی خوشساخت درباره پیرزنی روستایی که بدون سواد و تحصیلات، به نقاشی روی میآورد. این مستند محصول ۱۳۹۱، در حدود بیست رویداد و جشنواره داخلی و خارجی شرکت کرد و موفق به دریافت سه جایزه از کشورهای فرانسه، آمریکا و تانزانیا شد.
رضا برجی – عکاس جنگ
رضا برجی، متولد ۱۳۴۳، فارغ التحصیل عکاسی و دارای مدرک دکتری در رشته هنر، جزو آن دسته از مستندسازانی است که تحت تاثیر شهید سید مرتضی آوینی و مجموعه ماندگار «روایت فتح»، به سوی مستندسازی کشانده شدند. برجی که خودش جانباز شیمیایی جنگ تحمیلی است و وبه وضوح دغدغههای مربوط به این حوزه را در عرصه مستند پیگیری میکند، در عکاسی یکی از بهترینهای ایران به شمار میرود و تا کنون بیش از ده نمایشگاه انفرادی عکس در ایران و سایر کشورها برپا کرده. او در بیش از چهارده جنگ مختلف در سرتاسر جهان به عکاسی و تصویربرداری پرداخته و حاصل تسلطش بر قابها، مستندهای مهمی در تاریخ سینمای ایران بوده است.
برجی که در جنگ بوسنی حاضر بوده، دو مستند «مادران سربرنیتسا» و «سالهای گلوله و زنبق» را درباره این جنگ ساخته که نگاه خاص موجود در این دو اثر به جنایات صربها در حق مسلمانان، رنگ و بوی افشاگری حقیقت به خود میگیرد. «لعل بدخشان» دیگر مستند برجی درباره جنگهای داخلی افغانستان و تاجیکستان است که باعث مجروحیت این مستندساز در جریان یک تصادف هم شد.
مرتضی شعبانی – آقای تهیه کننده
اساسا فضای سینمای مستند همواره با مشکل بودجه و حمایت کافی مواجه بوده و از این جهت، حضور یک ستون قدرتمند در سینمای ایران که ردای تهیهکنندگی بپوشد و آثار مستندسازان جوان را زیر چتر حمایتی خودش بگیرد، غنیمتی بزرگ به حساب میآید. به همین اعتبار است که مرتضی شعبانی، فیلمبردار، مستندساز و تهیهکننده متولد ۱۳۴۳، مهره گرانقدری در مستندسازی امروز کشورمان محسوب میشود؛ کسی که شاید خودش در مقام مستندساز کارنامه چشمگیر و سنگینی نداشته باشد، اما به لحاظ تهیهکنندگی آثار استعدادهای عموما جوان مستندسازی ایران، شایسته احترام است.
شعبانی کار خود را از سال ۶۵ با دستیاری فیلمبردار در گروه روایت فتح آغاز کرد و تا امروز که مدیریت مرکز مستندسازی حقیقت را بر عهده دارد و از سردمداران مستندسازی در سوریه و جزو مدافعان فرهنگی حرم به شمار میرود، آثار مختلفی را تهیه کرده است که بخش غیر قابل انکاری از تاریخ سینمای مستند ایران هستند.
محمد تهامی نژاد – مستندساز واقعیت
محمد تهامینژاد، متولد ۱۳۲۱، پژوهشگر، منتقد، مترجم، نویسنده و مستندسازی است که کارنامهاش از دو جهت تالیفات و فعالیتهای پژوهشی و به کار بستن آن داشتههای علمی در عرصه عملی ساخت فیلمهای مستند، اهمیت ویژهای در مستندسازی سالهای اخیر ایران دارد.
تهامینژاد که مدتی در سینمای داستانی هم به عنوان دستیار، با فیلمسازان بزرگی همچون هژیر داریوش، پرویز کیمیاوی و ناصر تقوایی کار کرده، با کسب تجربه کافی در این زمینه، به صورت مستقل وارد دنیای مستندسازی شد و طی سالهای طولانی فعالیتش، عضویت در هیئت انتخاب سیوپنجمین جشنواره فجر و داوری سه دوره از جشن خانه سینما را تجربه کرده.
نخستین مستند تهامینژاد که اثری پژوهشی به شمار میرود، «سینمای ایران: از مشروطیت تا سپنتا» نام دارد که اثری تجربی و سیاه و سفید درباره تاریخ سینمای ایران است و یکی از نخستین مستندها درباره تاریخ سینمای ایران محسوب میشود. «قطع»، «یادی از دکتر فاطمی»، «دی ماه ۹۵ در بوشهر»، «از هامون تا هور العظیم» و «استاد عبادی» (پرتره استاد احمد عبادی، موسیقیدان برجسته ایرانی) از دیگر آثار مهم تهامینژاد هستند.
او مستد «شب میراب» را هم در سال ۶۰ با موضوع بحران کمآبی در روستای عقدا استان یزد ساخته و در «سرپناه، بحران مسکن و مهاجرین» نگاهی جامعهشناسانه و فرهنگی به مبحث شهرسازی و معماری را با وضعیت زندگی و مسکن مهاجران در پایتخت تلفیق کرده است. «بازگشت» نام دیگر مستند مهم اوست که روایتی ملی و پراحساس از بازگشت نخستین گروه اسرای ایرانی به کشور در پایان جنگ، ارائه میکند.
نوشته مروری بر مهم ترین چهره های تاریخ مستندسازی در ایران – خادمان واقعیت دور از هیاهوی درام اولین بار در نقد و معرفی فیلم و سریال. پدیدار شد.
mag.filmgardi 