نخل نام مستندی است که ناصر تقوایی با ساخت آن عرصهی نوینی را در مستندسازی تجربه کرد. پس از فیلم نخل، دو مستند باد جن (۱۳۴۸) و اربعین (۱۳۴۹) از مهمترین آثار مستند پیش از انقلاب، به شمار میآیند. تقوایی در بادجن به آیین “زار” در جنوب کشور میپردازد و فیلم از حضور “احمد شاملو” به عنوان راوی بهره میبرد.
اربعین را شاید بتوان روایتی متفاوت و تکرار نشده از موضوع عزاداریهای معمول ماه محرم دانست. تقوایی در دو مستند باد جن و اربعین به آیینها میپردازد. نخست آیین بومی متعلق به جنوب کشور و دیگری مراسم عزاداری که به شکل یک آیین مذهبی هر سال در ماه محرم برگزار میشود. عنصری که در هر دو فیلم بر آن تأکید میشود، موسیقی است.
موسیقی بومی که بوم مورد نظر آن، جنوب ایران به ویژه بندر بوشهر، محل تولد تقوایی است. عزاداری مذهبی و نوحهسرایی در جنوب ایران خود دارای سبک آوازی و شیوههای متمایزی است. در این موسیقی از سازهای سنج و دمام استفاده میشود. «یَزله» یا «هوسه» فرمی از موسیقی ویژهی خطهی جنوب ایران است که در ماه محرم به کار میرود. این فرم موسیقایی عمری به درازای عمر شعر دارد و در زمان برخورد با سختیها و دشواریها، مورد استفاده قرار میگیرد.
فیلم اربعین با یک نمای ترکاین به سمت سوژهای آغاز میشود که نمادی از مراسم عزاداری ماه محرم است. پس از آن تقوایی روایتی تصویری و جزئینگر از نشانههای بصری عزاداری محرم ارائه میدهد. نماهای اینسرتی از شمایلها و خطنوشتههایی بر پارچه که دیوارهای شهرها در ماه محرم با آن پوشیده میشوند.
این نماهای عکسیک در فیلم همراه با حرکتهای ترکاین، ترکبک، تیلتآپ، تیلت داون و پن شلاقی دوربین، با ریتم موسیقی متن همگام میشوند. اربعین بدون راوی روایت میشود و نماهای اینسرت از خطنوشتهها، کارکردی کپشنگونه همچون فیلمهای صامت مییابد و در انتهای فیلم با نمایی از خطنوشتهی «مسجد دشتی بوشهر» میتواند دالی بر تیتراژ پایانی فیلم نیز باشد.
مستند اربعین را میتوان یک مستند ساختارشکن و فرمال در گونهی مستندهای مذهبی دانست. تقوایی از روایت ساختار واقعه به روایت فرم مواجهه با آن میپردازد؛ به این معنا که در فیلم اربعین سخنی از وقایع مذهبی و داستانهای مرتبط با آن نیست، بلکه نقش مردم در برگزاری یک آیین مذهبی با نشانههای بصری و موسیقایی اهمیت مییابد. تقوایی از نقش زنان نیز غفلت نمیکند و نماهایی را به حضور آنها به عنوان تماشاگر در این مراسم اختصاص میدهد.
این مستند کوتاه از تصویر و موسیقی برای روایت یکی از مهمترین آیینهای مذهبی ایرانیان بهره میبرد. روایتی تأثیرگذار که با پرهیز از تهییج تماشاگر از طریق غلتیدن در ورطهی احساساتگرایی با بیان نقلهای سینهبهسینه، او را با برداشت و دریافت شخصی از این آیین مواجه میسازد. اربعین مستندی بیزمان و مکان است که نه تنها بینندهی مسلمان و شیعه، بلکه میتواند هر مخاطبی با هر کیش و آیینی را متأثر سازد.
نوشته نقد مستند اربعین ساخته ناصر تقوایی – یک سمفونی بیزمان و مکان اولین بار در مجله نقد فیلم گردی. پدیدار شد.
mag.filmgardi 