همه چیز داشت طبیعی و طبق برنامهریزیها پیش میرفت. جشنواره سی و هشتم فجر در بهمنماه برگزار شد و مدتی پس از آن قرار بود اکران فیلمهای نوروزی شروع شود. بین فیلمهای اکران نوروز ۱۳۹۹ فقط سری دوم «خوب، بد، جلف» بود که مقداری زودتر اکرانش را آغاز کردند و غیر از آنها که فیلم را در جشنواره دیده بودند، تعدادی از مخاطبان دیگر هم توانستند روی پرده تماشایش کنند. اما از اوایل اسفندماه خبر شیوع ویروس کرونا کاری با کسب و کارها کرد که تا دو روز قبل از آن برای هیچکس قابل پیشبینی نبود.
لغو نمایش فیلمها به دلیل لزوم پرهیز از حضور مردم در اجتماعات، چند بار در اسفندماه تمدید شد و نهایتاً بساط اکران نوروزی را برچید. کمکم مشخص شد که در کل فصل بهار اکران فیلم روی پردهها را نخواهیم داشت. با این حساب، برنامهریزی اکران نوروزی از دست تعداد بهخصوصی افراد که در شورای عالی اکران چنین تصمیماتی را میگیرند، درآمد و طرح جدیدی در کانون توجهات قرار گرفت. در میانه تعطیلات نوروزی سازمان سینمایی اوج اعلام کرد که «خروج»، بیستمین فیلم ابراهیم حاتمیکیا که اتفاقاً جزء فیلمهای جنجالی و حاشیهساز جشنواره فجر بود را به صورت آنلاین در VOD اکران میکند.
واکنشها به این خبر متفاوت بود اما در کل مشخص بود که این شیوه نمایش فیلمها قرار است به عنوان گزینهای جدی و جدید برای سینمای ایران از این بهبعد مطرح شود. اما آیا تولیدات سینمای ایران همگی برای اکران دیجیتال مناسب هستند؟ آیا مناسبات رسانهای و تبلیغاتی سینمای ایران با سبک اکران دیجیتال همخوانی دارد؟ اگر این سبک از اکران سینمایی در ایران جا بیفتد، چه تغییراتی در ساختار تولیدات رخ خواهد داد؟
ابراهیم حاتمیکیا اولین کسی است که با فیلم «موج مرده»، فیلمبرداری دیجیتال را وارد سینمای ایران کرد و حالا با «خروج» اولین کسی بود که فیلمش بهصورت آنلاین اکران شد. بلافاصله بعد از اینکه خروج برای تماشا در VOD قرار گرفت، کپی آن به بیرون درز کرد و در همان ۲۴ ساعت اول، اکران آنلاین خروج را با تهدید مواجه کرد. نکته اینجاست که استقبال مخاطبان از این شیوه اکران پایین نبود و افراد زیادی بلیت اینترنتی فیلم را خریده بودند اما منتشر شدن کپی و نسخه قاچاق فیلم در فضای وب، نگذاشت که فعلا این روند ادامه پیدا کند و زیر و بم آن سنجیده شود.
همه منتظر بودند تا ببینند فیلم حاتمیکیا در اکران دیجیتال چه وضعی پیدا خواهد کرد و در صورت موفقیت آن، آثارشان را به این شیوه اکران کنند. اما فعلا این اکران آنلاین، نتوانست چیزی را مشخص کند. به بهانه خروج حاتمیکیا از چرخه اکران پردهای، بیمناسبت نیست بعضی از تغییراتی که این شیوه توزیع فیلمهای سینمایی، در صورت جاافتادن، میتواند در ساختار سینمای ایران ایجاد کند را مورد بررسی قرار دهیم.
تحقق عدالت اکران
در مورد نفوذ بالای یک جمع بهخصوص در سیستم اکران سینمای ایران تا بهحال آنقدر صحبت شده که لابد چیزهایی راجعبه آن به گوش همه رسیده است. حتی بسیاری از عوامل سینمای ایران در این مورد از عبارت مافیای اکران استفاده کردهاند. سیستم اکران دیجیتال امکان شروعی مجدد در این زمینه عدالت اکران را به سینمای ایران خواهد داد؛ چرا که سیستم قبلی، یعنی اکران پردهای در سالنها، دهها سال قدمت داشت و نفوذ بعضی از افراد در آن تثبیت شده بود.
به علاوه، در شیوه اکران دیجیتال، چیزی به عنوان محدودیت سالنهای نمایش موضوعیت ندارد و تا زمانی که رقابت بین شرکتهای مختلف VOD وجود داشته باشد، به وجود آمدن فضاهای ناسالم که فیلمهایی با قابلیت پایین در جذب مخاطب را بیشتر مورد توجه قرار دهند و فیلمهای قویتری را محجور بگذارند، کمتر اتفاق خواهد افتاد.
کماثر شدن آمارسازی در فروش فیلمها
امروز از عمدهترین مشکلات سینمای ایران، آمارسازی برای فروش فیلمهای آن است. از این روش برای جلب کردن توجه مخاطبان به یک فیلم استفاده میشود. ممکن است به نظر برسد در سیستم VOD هم میتوان تعداد بازدیدها از یک فیلم را بالاتر جلوه داد اما مسئله اصلی اینجاست که چنین روشی در فضای وب تاثیرگذار نیست؛ به عبارتی در VOD هم میشود آمارسازی کرد اما این آمارسازی چندان به درد کسی نمیخورد.
در اکران پردهای چیزی که توجه مخاطب را برای دیدن یک فیلم جذب میکند، این است که کدام فیلم پرفروشترین بوده و آمارسازیهای جداول فروش از همین نکته انگیزه میگیرند؛ اما در اکران دیجیتال، مخاطبان به امتیازهایی که یک فیلم دریافت کرده توجه بیشتری دارند که همین نکته توجه به منتقدان سینمایی را بیشتر میکند. این اتفاق میتواند روی سطح سلیقه هنری جامعه تاثیر مثبتی بگذارد و دوز ستارهمحوری سینمای ایران را هم قدری پایین خواهد آورد.
خلاصی از تمرکز در دایره مخاطبان تهرانی
یکی از بزرگترین معضلات سینمای ایران کمبود سالن نمایش فیلم و مشکل بزرگتر از آن تمرکز سالنها در تهران است. حتی سالنهای سینمایی تهران هم بیشتر در نقاط مرفهنشین شهر یا در دل مالها و پاساژها بنا شدهاند و این خواهناخواه روی کیفیت محتوایی فیلمها هم تاثیری جدی گذاشته است. در سال ۱۳۷۶ تنها ۲۷ درصد از مخاطبان سینمای ایران، تهرانی بودند اما این رقم حالا به ۷۰ درصد رسیده است و شیب صعودی دارد.
معروف است که در دهه ۴۰ شمسی ساخته شدن چند سالن سینما در محلات جنوبی تهران یا اصطلاحاً «انقلاب به پایین» باعث شده ابتدا فیلمی مثل «گنج قارون» و پس از آن «قیصر» ساخته شوند که به نوبت جریان را از دست همدیگر و قبل از آن آثار بورژوایی ساموئل خاچیکیان ربودند. با گسترده شدن دایره مخاطبان سینما و محدود نماندن آن در یک طیف و طبقه اجتماعی بهخصوص، سفارشهایی که به سازندگان آثار سینمایی میرسد هم تغییر اساسی خواهند کرد و جهتدهی جدیدی برای ساخت آثار در سینمای ایران ایجاد خواهد شد.
بیشتر دیده شدن فیلمهای سینمای ایران
بر خلاف برخی تصورها سیستم VOD نه تنها جای اکران پردهای فیلمها را تنگ نمیکند، بلکه به آن رونق بیشتری هم میدهد. سال ۲۰۱۹ پرفروشترین سال در تاریخ سینمای جهان بود که البته مقداری از این مسئله به دلیل رونق بازار چین است اما نقش سیستمهای VOD در علاقمندتر کردن مردم به سینما را هم نباید دست کم گرفت.
این در حالی است که حتی ویاودیها بعضی از فیلمها را بدون اکران روی پرده، مستقیماً در فضای دیجیتال قرار دادند؛ اما همه اینها به جای این که اشتهای مخاطب را سیر کند، اعتیاد او به فیلم دیدن را بالاتر برد و فروش فیلمهای به نمایش در آمده روی پردهها را هم بیشتر کرد. گذشته از این، دیده شدن فیلمها مهمترین عامل در بقای سینمای یک کشور است.
اگر فیلمهای سینمایی یک کشور از منبعی ناتمام تامین مالی بشوند اما طی مدتها هیچکس آنها را نبیند، به مرور آن سینما از بین خواهد رفت اما اگر فیلمها دیده شوند، حتی به فرض زیانده بودنشان بهلحاظ مالی، میشود به آینده سینمای آن کشور امیدوار بود. اکران دیجیتال گذشته از سود و زیان مالیاش، تعداد مخاطبان سینمای ایران را بهشدت افزایش خواهد داد.
اجبار سینمای ایران به اخلاقیتر شدن
پرفروشترین فیلمهای سینمای ایران در سالهای اخیر آثاری بودهاند که در صورت اعمال قانون ردهبندی سنی، مناسب نمایش برای نوجوانها و افرادی در سنین بالاتر نبودند. این فیلمها را با خانواده هم نمیشد تماشا کرد و پر شدن بازار تولیدات سینمایی از چنین محصولاتی، پای بسیاری از مخاطبان را از سالنهای نمایش فیلم بریده است.
چنین فیلمهایی در بازاری که اکثریت مشتریان، صحنه آن را ترک کردند، پرطرفدارترین آثار میشدند؛ اما اگر اکران دیجیتال در ایران باب شود، نمیشود همچنان به این روش پیش رفت. چند ماه پیش که دیزنیپلاس در قامت رقیب جدید نتفلیکس از فعالیتش رونمایی میکرد، به عنوان اولین تبلیغات خود برای بازاریابی، از سالم بودن فیلمها و حتی سانسور آثار برای متناسب کردنشان با ذائقه خانوادهها صحبت کرد. اکران دیجیتال، سینمای ایران را هم ناگزیر میکند که مقداری مؤدبتر، سالمتر و خانوادهمحورتر باشد.
فیلمهایی که در سینمای آمریکا از چرخه اکران خروج کردند
پس از اینکه شرکت نتفلیکس فعالیتهایش را تا حد غافلگیرکنندهای توسعه داد، فیلمهایی در این کمپانی ساخته شدند که مستقیماً به دستگاههای دیجیتال میرفتند. این فیلمها یا اکران پردهای نداشتند یا اکرانشان روی پرده محدود بود. ظاهرا مقداری از این رفتار نتفیلیکس به دلیل ترغیب مردم برای خرید اشتراکش انجام میشد اما با شروع کرونا کمکم سر و کله فیلمهایی پیدا شد که برای نمایش روی پرده ساخته شده بودند و با تعطیل شدن سالنهای سینما، عوض به تعویق انداختن نمایششان تصمیم گرفتند به صورت دیجیتالی اکران شوند. در ادامه به چند نمونه شاخص و مهم این فیلمها اشاره میشود.
تور جهانی ترولها – Trolls World Tour
تهیهکنندگان «تور جهانی ترولها» که دنباله انیمیشن «ترولها» در سال ۲۰۱۷ است، اعلام کردند که در تاریخ ۱۰ آوریل، یعنی همان روزی که قرار بود این فیلم در سینماها نمایش داده شود، برای دانلود دیجیتالی در دسترس است.
شکار – The Hunt
«شکار» که یک فیلم ترسناک است، نخستین بار در پاییز گذشته به دلیل جنجال درمورد محتوای خشن آن ناگزیر از تأخیر در اکران شد و سپس پس از افتتاحیهاش در ۱۳ مارس مجددا به دلیل ویروس کرونا از اکران کنار گذاشته شد. این فیلم اکنون امکان پخش در VOD را دارد.
به پیش – Onward
فیلم انیمیشن «به پیش» محصول کمپانیهای دیزنی و پیکسار جمعه ۲۰ مارس برای خرید در دسترس کاربران VOD قرار گرفت. این فیلم در تاریخ ۳ آوریل در VOD خود کمپانی دیزنی به نام دیزنیپلاس بارگذاری شده بود.
هرگز، به ندرت، گاهی اوقات، همیشه – Never Rarely Sometimes Always
«هرگز، به ندرت، گاهی اوقات، همیشه» داستان دو پسر عموی نوجوان اهل روستای پنسیلوانیا است که به نیویورک سفر میکنند. این فیلم در جشنواره ساندنس به نمایش درآمد و موفق به دریافت جایزه ویژه هیئت داوران شد و بدون بلیت فروشی در گیشه، از تاریخ ۳ آوریل در VOD در دسترس قرار گرفت.
نوشته خروج از اکران سنتی اولین بار در مجله نقد فیلم گردی. پدیدار شد.
mag.filmgardi 