نه فقط مستند بلکه هنر را میتوان تفکیک جنسیتی کرد. و این یک ادعای فمنیستی یا ضد آن نیست؛ حقیقتی است که اثر زنانه یا اثری برای زنان با شمایل خاص خودش، وجود مستقل دارد! با این تفکیک، مبحث دریافت اثر نیز دستخوش معیارهایی متفاوت برای تفسیر میگردد.
اثری زنانه با وجود قابلیتهایی که از نظر احساس متفاوت جنسیتی و شرایط اجتماعی هر اقلیم و سرزمینی که دارد، به ناچار ممکن است، شکل تفسیر و تحلیل متفاوتی را طلب کند. مستند زنان یا هنری که اختصاصا محصولی است از زنان یا درباره آنها، چیستی یک فرهنگ را بیش از محصولی مردانه درباره این جنسیت نمایش میدهد.
«صفر تا سکو»، هم محصولی زنانه است و هم درباره زنان، بنابراین ارجح شدن احساس در آن طبیعی به نظر میرسد. زن در جامعهای که محدودیتهای ایدئولوژیک به مثابه مصونیت، او را از ترقی در برخی از امور دور نگاه میدارد؛ در این مستند با تأکید بر رشد سه خواهر سمیرمی که در ورزش ووشو تا سکوهای جهانی پیش میروند، میپردازد.
مستند صفر تا سکوشرایط احساسی مستند آنجایی بیش از پیش جلوه میکند که سوژه علاوه بر بازدارنگی اجتماع و سیستم، با مشکلات شخصی و خانوادگی نیز دست به گریبان میشود. بنابراین سویهی احساسی و عریان صفر تا سکو، بدین دلیل قابل پذیرش است که خود سوژه در معرض بیان احساساتی زنانه است. سه خواهر رزمیکار در آغاز آنچنان در مستند معرفی میشوند که انگار کارگر ساختمانند. زنانی خودساخته که فقدان پدر را سالهاست به دلایل خانوادگی حس میکنند و از سویی جامعه نیز پتانسیل پذیرش آنها را به عنوان قهرمان، در گذشته نداشته است.
مستند صفر تا سکو، فقدان پدر را در دو ساحت پدر واقعی و پدر در جایگاه جامعه و حکومت، در دو خط موازی به نمایش میگذارد. پدر واقعی خانواده را وانهاده و پدر اجتماعی در ساحت دولت یا متولیان امر نیز چنین رویهای را در پیش گرفتهاند.
فقدان پدر اجتماعی آنجا به چشم میآید که سه خواهر در تأمین نیازهای مالی تمرین و آمادگی جسمانی نیز محتاج خودشانند و هیچ تکیهگاه حمایتی از بالادستیهای دولتی عایدشان نمیشود. بنابراین مستندساز، آگاهانه یا نا آگاهانه، با در کنار هم قرار دادن دو ولی، یعنی پدر واقعی و پدر دولتی که مسئولیتی در قبال فرزندانش ندارند، دست به انتقاد از شرایط میزند.
مستند صفر تا سکوصفر تا سکو، این واقعیت تلخ را تشریح میکند که زنان ایرانی در قبال ورزش قهرمانی محدودیتها و موانعی دارند؛ که تنها با شانس یا پشتکار فردی و بدون برنامهریزی سیستماتیک دولتی نیز ممکن است به جایگاهی جهانی نائل شوند. با این حال مستند جزئی از کل را در لفافه بیان میکند تا در مقیاسی وسیعتر، بیمبالاتی متولیان کشوری را نه فقط در حیطهی این سه خواهر، بلکه در سطحی کلان ببینیم.
صفر تا سکو، شبیه اغلب آثار مشابهاش روایتی میسازد؛ که روند رو به رشد سوژهی قهرمانش را شبیهسازی کند. مستندساز از آنجایی که به آرشیو یا آغاز تلاش سه خواهر برای قهرمان شدن دسترسی ندارد، به مصاحبه روی میآورد یا با بدیههسازی سعی میکند، مقدمه اثرش را که حاوی اطلاعاتی درباره زندگی خصوصی آنهاست، بسازد. به همین دلیل، کارگردان در شکل و شیوه تولید این مستند دچار آشفتگی شده است.
مستند صفر تا سکویک روند ثابت از نظر شکلی در مستند دیده نمیشود. شروعی کاملا نمایشی از فعالیت و کار روزانه سه خواهر با قابهایی سینمایی ناگاه به مصاحبههایی رو در رو تغییر حالت میدهد. بازسازی شرایط کاری و شکل تمرینات ورزشی بدون نظم و سلیقه با خاطرهگویی تمام شخصیتهای محوری و فرعی همراه میگردد. عدم حضور دوربین در نقاط عطف زندگی این سه خواهر، دست فیلمساز را به سوی آرشیوهای خبری و تلویزیونی یا خصوصی کاراکترها دراز میکند که این نیز رویهای دیگر در شکل تولیدی مستند است.
پوستر مستند صفر تا سکو تشتت در گونههای مختلف تولیدی در مستندسازی، آسیبی است که اغلب آثاری که دیر به سراغ سوژه میروند را دچار ضعف میکند. با وجود گوناگونی شیوه تولید، ریتم مستند همچون عنوانش پیشرونده و اوج گیرنده است. نماهای تا حدودی ایستای آغازین، آرام آرام تا پایان پرهیجان میشوند تا ما درک ناخودآگاهی از موفقیت کاراکترها داشته باشیم.
کاتهایی سریع و نماهایی کوتاه در سکانسهای پایانی، ریتم مستند را رو به اوج حفظ میکند یا حتی افکتها و تزئینات صوتی همچون صدای ضربههای مسابقات، لحظه به لحظه در مستند بالا میرود تا همان موضوع موفقیت، بیشتر به چشم بیاید. این ریتم تا جایی ادامه مییابد که در لحظات پایانی، چندین مسابقهی خواهران در مسابقات جهانی در زمانهای مختلف، پی در پی نشان داده میشود تا همچنان روند کلی مستند حفظ گردد.
کلیشههای رایجی نیز در صفر تا سکو، دیده میشود؛ کاتهای سریع از لحظات حساس مسابقات جهانی، مبارزه دختران و استرس و هیجان حاکم بر اعضای خانواده حین تماشای مسابقه از رسانه، که اغلب این شکل تدوین را حتی در آیتمهای خبری ورزشی تلویزیون نیز دیدهایم. یا گفتگوهای بسیار روزمره از زندگی خانوادگی که اغلب جز بار احساسی، اطلاعاتی ارائه نمیدهد.
نوشته نقد مستند صفر تا سکو ؛ ورزش زنان در فقدان پدر! اولین بار در مجله نقد فیلم گردی. پدیدار شد.
mag.filmgardi 