بین تمام مستندسازان ایرانی، نام او درخشش متفاوتی دارد؛ مردی که جانش را هم برای آرمان حقیقتجویی خود در عرصه مستند فدا کرد و در این عرصه به معنای واقعی جریانساز شد. سید مرتضی آوینی احتمالا شناخته شدهترین مستندساز ایرانی در تمام تاریخ است که موقعیت ممتازش در عرصه هنر، بیش از آنکه وامدار هنرش باشد، ناشی از اندیشه او در عرصه فرهنگ است؛ به طوری که میتوانیم او را یک صاحبنظر و تئوریسین فرهنگی مهم در تاریخ انقلاب اسلامی بدانیم؛ کسی که در مرحله تفکر نظری متوقف نشد و آنچه در ذهن داشت را با مدیوم مستند به فعلیت رساند. آوینی در دوران جوانی فراز و نشیبهای متعددی را در زندگی فکریاش از سر گذراند و در دورههای مختلف به مکاتب گوناگونی متمایل شد؛ اما با خروش انقلاب اسلامی، گویی او هم گمشدهاش را پیدا کرد و مسیر رشد و تعالی را تا شهادت ادامه داد.
مهمترین اثر شهید آوینی احتمالا مهمترین مستند تاریخ ایران هم هست؛ مجموعه ماندگار و پنج فصلی «روایت فتح» که ضمن وفاداری به مدیوم مستند، با روایتی شاعرانه و عرفانی به سایهروشنهای هشت سال جنگ تحمیلی میپرداخت. این مجموعه که توسط گروهی از مستندسازان تلویزیونی موسوم به گروه جهاد ساخته شد، در سالهای جنگ از شبکه یک سینما پخش میشد و به بخش مهمی از هویت دفاع مقدس ایران مبدل گشت.
دیگر اثر مهم آوینی «خان گزیدهها» نام دارد که به لحاظ زمانی پیش از «روایت فتح» ساخته شده و از جهت کمک کردن به آوینی برای رسیدن به یک لحن منحصر به فرد و امضای خاص خودش در مستندسازی، حائز اهمیت فراوانی است. این مستند با موضوع ظلم خوانین برخی مناطق ایران به مردمی که با شنیدن صدای انقلاب اسلامی دیگر وضع موجود را برنمیتابیدند، به لحاظ نگاه سیاسی و نگرش انقلابی خاصی که دارد، اثر مهمی در کارنامه شهید آوینی به شمار میرود.
از دیگر آثار مهم آوینی میتوان به «گمگشتگان دیار فراموشی» و «هفت قصه از بلوچستان»، هر دو با موضوع محرومیت در مناطق بشاگرد و سیستان و بلوچستان، و نیز مستند «قیام الله» درباره هویت نهاد جهاد سازندگی و تفاوتهای مبناییاش با سایر نهادهای رژیم شاه، اشاره کرد. سید مرتضی آوینی در سال ۱۳۷۲ و در حین کار برای ساخت مستند، به درجه رفیع شهادت نائل شد.
نوشته اینفوگرافی آثار سید مرتضی آوینی ؛ فراتر از مستندساز اولین بار در مجله نقد فیلم گردی. پدیدار شد.
mag.filmgardi 