پوست جهشی بلند از برادرانِ مستعد ارک جهت دستیابی به یک سبک بصری ویژه و یک زبان روایی خاص است. فیلمی نمونهوار از اثبات تاثیر مستقیم زیست شخصی فیلمساز در برقراری نسبت او با پدیدهها، وقایع، خاطرات و به طور کلی هر “موضوع سینمایی” است. پوست فیلمی خاص، جمع و جور و کوچک است که ساخته شده تا نگاهی نو به رگهای انسداد یافتهی سینمای ایران تزریق کند و ثابت کند هنوز هم میتوان خلاق بود و در باتلاق سینمای ژانر نکبت حل نشد.
در نخستین مواجهه با پوست فولکلوریک بودن آن بیش از هر چیز در چشم مخاطب برجسته میشود. حتی قبل از تماشای فیلم هم اتفاقی کنجکاوی برانگیز بود که بر خلاف روزهای پیشین جشنواره این بار قرار است یک فیلم محلی و روستایی و دور از شهر ببینیم و از افسانههایی بشنویم که تا به حال چیزی در مورد آنها نمیدانستهایم. فیلم را میتوان یک اسطورهشناسیِ قصهگو دانست؛ که در عین حال که چیزی بر ما میافزاید، موفق میشود عاشقانهی خود را هم روایت کند.
پوست ملهم از دو سینماست. سینمای اسطورهای – آیینی پازولینی و سینمای فولکلور پاراجانف خصوصا در برخی آثارش مثل عاشیق غریب که یک عاشقانه را روایت میکند و البته به شدت از لحاظ فرهنگی نزدیکیهایی به فضای پوست دارد. پوست به سه دلیل عمده یکی از هیجانانگیزترین فیلمهای امسال است: نخست به دلیل همین ارجاعات بینامتنی به سینمای جهان و حتی فیلمهای پیشین فیلمسازان خصوصا فیلم حیوان، دوم به دلیل انتخاب افسانههای سنتی و محلی به عنوان موضوع اصلی فیلم و حتی زبان غیرفارسی آن و سوم به دلیل اتخاذ یک نگاهِ نو از سوی فیلمسازان در مواجهه با این افسانهها. این سومی از همه مهمتر است، زیرا ثابت میکند تئوری تمام شدن قصهها حقیقت ندارد.
با داشتن چنین نگاهی حتی قصههایی که فیلمسازان در کودکی از مادربزرگ خود شنیدهاند نیز قابل ترجمان بصری است. برادران ارک مشخصا این قصهها را شنیدهاند، در فضایی که فیلم نشان میدهد زیست کردهاند و البته بیش از هر چیز “خیال” کردهاند.
در پوست ما با یک قصه رو به رو میشویم. قصهی یک مثلث عشقی که با حذف یک ضلعش – سیّد – از هم پاشیده میشود. عشق نافرجام آراز به مارال بهانهای میشود برای ورود به دنیای طلسمها، جادو و جنبلها و البته جنها. آراز با طلسمی مواجه میشود که با بطلان آن مارال را از دست میدهد و با تثبیت آن مادرش را. در نتیجه در یک انتخاب شخصی سرگردان باقی میماند و تصمیمگیری برایش غیر ممکن میشود. مشخصا قدرت پوست در فیلمنامهاش نیست، کما این که از لحاظ پرداخت شخصیتها کم دارد و در بسیاری از موارد موفق نمیشود شخصیتهایی ملموس خلق کند و جذابیتهای برخی کارکترها مثل شخصیت عاشیق به شمایل خود بازیگر به عنوان یک عاشیق واقعی برمیگردد.
پوست فیلم فضا است. تمام سحر تصویری خود را از فضاسازی میگیرد و کارگردانی استادانهی بهمن و بهرام ارک برگ برندهی اصلی اثر به حساب میآید. فیلم برخی المانهای یک فیلم وحشت را دارد و فضا در این نوع سینما حرف اول را میزند. فضای مه آلود و وهمانگیز فیلم در ترکیب با حرکات خلاقانهی دوربین و تسلط تکنیکی مبهوتکنندهی برادران ارک، از پوست یک فیلم اولِ جدی و درجه یک میسازد که سبب میشود هر ثانیه دیدنش لذت بخش باشد.
برادران ارک مشخصا در تقابل با هر موضوعی به وجه آیینی آن بیشتر توجه دارند. چه در تقابل با مذهب و چه با خرافات و جادو آنها نه به دنبال آسیبشناسی هستند و نه به دنبال گرفتن موضع انتقادی یا موافق. بلکه فقط میخواهند روی جنبهی آیینی برداشتی که مردم – در اینجا مردم تُرک – از مسائل مختلف دارند تمرکز کنند.
مثلا برای مادر آراز دعا و طلسم امری اعتقادی و آیینی است که با مبادرت ورزیدن در آن به قول بقیه شخصیتها باید تاوان دهد. همچنین در شخصیت و رابطهی او با پسرش نوعی عقدهی مادرانه دیده میشود. مادر آراز دقیقا به مانند مادر راد تیلور در فیلم پرندگان هیچکاک مالکیتطلب است و نمیخواهد آراز ازدواج کند. در نتیجه نوعی حس رقابت با مارال در او به وجود میآید. در این رقابت مادر سلاحی ندارد مگر طلسمهایش و سعی میکند با استفاده از طلسم “الفراق” میان آنها جدایی بیندازد.
در دیگر شخصیتها اما این ریزهکاریها دیده نمیشود. اگر برادران ارک در فیلمنامهی خود نیز به اندازهی کارگردانی وسواس نشان میدادند، پوست از سطح یک فیلم خوب به یک فیلم شاهکار میرسید. این مسئله همان تفاوتهای اساسی بین فیلم کوتاه و بلند است که مسلما برادران ارک با کسب تجربه، بیشتر متوجه آن خواهند شد. همان طور که در مدیوم فیلم کوتاه هم فیلم به فیلم پیشرفت کردند تا جایی که با ساخت فیلم حیوان به قلههای فیلم کوتاه رسیدند.
پوست اتفاقی خوب در جشنوارهی کهنه و تکراری امسال بود. جشنوارهای که اتفاقا باید جای فیلمسازان جوانی مانند برادران ارک باشد تا با نگاه غیر کلیشهای و خلاقانهی خود ما را سر ذوق بیاورند. امیدوارم پوست در اکران بیش از هر فیلمی موفق باشد تا ادامهی مسیر فیلمسازی برادران ارک هموارتر شود.
نوشته نقد فیلم پوست به کارگردانی برادران ارک؛ از اسطوره تا آیین اولین بار در مجله نقد فیلم گردی. پدیدار شد.
mag.filmgardi 